Şam’ın merkezinden sadece 8 kilometre güneyde yer alan El-Yermuk, teknik olarak bir “mülteci kampı” olarak tanımlansa da, 2011 öncesindeki yapısıyla aslında Filistin diasporasının dünya üzerindeki en büyük ve en canlı yerleşim merkezlerinden biriydi. 2,11 kilometrekarelik bir alana yayılan bu bölge, sadece bir barınma alanı değil, Filistin kimliğinin, siyasetinin ve kültürünün sürgündeki kalesiydi.
Kuruluş ve Gelişim: Çadırlardan Şehre (1957 – 2011)
El-Yermuk, 1948’deki Nekbe (Büyük Felaket) sonrası Suriye’ye sığınan Filistinliler için 1957 yılında gayriresmi olarak kuruldu. Başlangıçta UNRWA (Birleşmiş Milletler Yakın Doğu’daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı) tarafından sağlanan çadırlarla kurulan kamp, zamanla Suriye hükümetinin sağladığı haklarla kalıcı betonarme yapılara dönüştü.
- Ekonomik Güç: El-Yermuk, Şam’ın en hareketli ticaret merkezlerinden biriydi. “Leblebi” ve “Yermuk” caddeleri, Suriyelilerin de alışveriş için akın ettiği devasa çarşılara ev sahipliği yapıyordu.
- Kültürel Başkent: Onlarca hastane, okul, sinema ve sivil toplum kuruluşuyla El-Yermuk, Filistinli entelektüellerin, şairlerin ve sanatçıların yetiştiği bir “devlet içinde devlet” gibiydi.
- Demografi: Savaş öncesi nüfusun 160.000 ile 200.000 arasında Filistinli mülteciden oluştuğu, buna ek olarak yaklaşık 600.000 Suriyelinin de kampta yaşadığı tahmin ediliyordu.
Savaşın Eşiğinde: Büyük Kuşatma (2012 – 2018)
Suriye iç savaşının kampın sınırlarına dayanması, El-Yermuk için sonun başlangıcı oldu. 2012 yılının Aralık ayında kampın içine sızan silahlı gruplar ve ardından gelen hava saldırıları, kamp nüfusunun büyük kısmının kaçmasına neden oldu.
- Modern Tarihin En Uzun Kuşatması: 2013 yılından itibaren Suriye hükümet güçleri kampı tam kuşatmaya aldı. Elektrik, su ve gıda akışı kesildi.
- Açlık Krizi: 2014 yılı, dünya kamuoyunun El-Yermuk’u “açlık” ile tanıdığı yıldı. Kamp sakinlerinin kedi-köpek eti yemek zorunda kaldığı haberleri ve UNRWA’nın paylaştığı, binlerce insanın bir paket gıda yardımı için molozların arasında beklediği o meşhur fotoğraf, tarihe bir kara leke olarak geçti.
- DEAŞ İşgali: 2015 yılında terör örgütü DEAŞ’ın kampın büyük kısmını ele geçirmesiyle trajedi daha da derinleşti; çatışmalar sokak sokak devam etti.
Yıkımın Boyutu ve Mevcut Durum (2018 – 2026)
2018 yılının Mayıs ayında, hükümet güçlerinin yoğun bombardımanıyla kamp tamamen kontrol altına alındı. Ancak bu zaferin bedeli, kampın fiziksel varlığının neredeyse tamamen yok olmasıydı.
Güncel Durum: Enkazın Altındaki Rakamlar
Bugün El-Yermuk’un fiziksel ve sosyal dokusu neredeyse tamamen silinmiş durumdadır; kamp genelindeki yapıların %80’i ya ağır hasarlı ya da tamamen yıkılmış bir enkaz yığınına dönüşmüştür. Bir zamanlar 200 bin kişilik devasa bir nüfusa ev sahipliği yapan bu bölgede, günümüzde sadece birkaç bin aile yıkıntıların arasında yaşam mücadelesi vermektedir. Şehrin can damarları olan su ve elektrik şebekeleri büyük oranda işlevini yitirmiş, kanalizasyon sistemi ise tamamen çökmüştür. Eskiden eğitimin ve sağlığın kalesi olan UNRWA okulları ve hastanelerinin çoğu enkaza dönüştüğü için, bölgede kalan insanların en temel ihtiyaçları ancak kısıtlı imkânlarla sunulan mobil klinikler aracılığıyla karşılanmaya çalışılmaktadır.
Sembolik Önem: Geri Dönüş Hakkı
El-Yermuk’un yıkımı, sadece binaların çökmesi değil, bir hafızanın silinmesi girişimidir. Filistinliler için bu kamp, “Geri Dönüş Hakkı”nın (Haqu al-Awda) yaşayan kanıtıydı. Bugün kampın enkazı arasında yaşayanlar, sadece barınma ihtiyacı için değil, bu sembolik merkezi terk etmemek ve Filistin davasının Suriye ayağını canlı tutmak adına orada kalmaya devam ediyorlar.
El-Yermuk bugün, uluslararası toplumun unuttuğu, ancak enkazların arasından yükselen bir asaletle insanlık onurunun savunulduğu sessiz bir tanıklıktır.