Suriye çölünün kalbinde yükselen Palmira Antik Kenti, yalnızca bir arkeolojik alan değil; insanlık tarihinin kültürel hafızasının en görkemli sayfalarından biriydi. 1980 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınan bu kadim şehir, Milattan Sonra 1. ve 2. yüzyıllarda Roma İmparatorluğu ile Pers dünyası arasında bir ticaret, kültür ve inanç köprüsüydü.
Bugün ise, geçtiğimiz hafta bizzat yerinde gözlemlediğim gibi, Palmira taşların değil; bir çağın, bir hafızanın ve bir ortak mirasın yıkıntıları arasında ayakta kalmaya çalışıyor.
Tarihin Sessiz Tanığı: İhtişamlı Geçmiş
Palmira’nın kalbi hiç şüphesiz Bel Tapınağı idi. MS 32 yılında Mezopotamya tanrısı Bel’e adanan bu yapı, Antik Yakın Doğu ile Grek-Roma mimarisinin benzersiz bir sentezini sunuyordu. Yaklaşık 200×200 metrelik devasa bir avlunun ortasında yükselen tapınak, gezegen tasvirleri ve zodyak kabartmalarıyla yalnızca dini değil, kozmolojik bir anlatı da barındırıyordu.
Yüzyıllar boyunca ayakta kalmayı başaran bu yapı, Bizans döneminde kiliseye, 1132 yılında ise camiye dönüştürülerek kutsallığını farklı medeniyetler altında sürdürdü. Palmira’nın ana kolonadlı caddesinin girişinde yer alan Zafer Takı (Monumental Arch) ise Roma ihtişamının çölde yükselen sembolüydü. Roma Tiyatrosu, sütunlu cadde ve kraliyet mezarlarıyla birlikte şehir, adeta açık hava müzesi niteliğindeydi.
Palmira yalnızca taşlardan ibaret değildi; o, kültürlerin buluşma noktasıydı.
Palmira Roma Tiyatrosu
Palmira’daki Roma Tiyatrosu, Milattan Sonra 2. yüzyılda inşa edilmiş olup antik kentin en iyi korunmuş yapılarından biri olarak kabul ediliyordu. Yarım daire planlı cavea (oturma alanı) ve sahne binası (scaenae frons) ile klasik Roma mimarisinin çölde yükselen etkileyici bir örneğiydi.
Yaklaşık 5 bin seyirci kapasitesine sahip olduğu tahmin edilen tiyatro, yalnızca sanatsal gösteriler için değil, aynı zamanda kamusal törenler için de kullanılıyordu.
2015 yılında DEAŞ’ın kenti ele geçirmesi sırasında tiyatro, trajik bir şekilde propaganda amaçlı infazlara sahne oldu ve yapının bazı bölümleri zarar gördü. Daha sonraki çatışmalar ve hava saldırıları da tiyatronun sahne kısmında tahribata yol açtı.
Bugün Palmira Tiyatrosu hâlâ ayakta olsa da, taşıdığı tarihsel ihtişamın yanında savaşın izlerini de açıkça göstermeye devam ediyor.
IŞİD İşgali: Medeniyet Kıyımı
2011’de başlayan iç savaş Palmira için karanlık bir dönemin kapısını araladı. Devrik Beşşar Esed rejimi ile müttefiklerinin bölgeyi kontrol altında tutmak amacıyla gerçekleştirdiği topçu atışları ve hava saldırıları tarihi dokuyu ciddi şekilde zedeledi.
Ancak asıl büyük yıkım, 2015 yılında DEAŞ’ın (IŞİD) kenti ele geçirmesiyle başladı. Yaklaşık dokuz ay süren işgal boyunca örgüt, “putperestlik” iddiasıyla insanlığın ortak mirasını hedef aldı.
Bel Tapınağı, Baal Şamin Tapınağı, Zafer Takı ve birçok kraliyet mezarı patlayıcılarla yerle bir edildi. Birleşmiş Milletler, Bel Tapınağı’nın ana yapısının tamamen yok edildiğini uydu görüntüleriyle doğruladı. UNESCO eski Genel Direktörü Irina Bokova bu yıkımı “savaş suçu” olarak nitelendirdi.
Bu barbarlığın en trajik sembolü ise 82 yaşındaki arkeolog Halid el-Esad oldu. Ömrünü Palmira’ya adamış olan el-Esad, antik eserlerin yerini söylemeyi reddettiği için antik kentin ortasında infaz edildi. Onun ölümü, taşların değil; medeniyet bilincinin hedef alındığını gösteriyordu.
Yağma, Müze ve Hafıza Kaybı
Yıkım yalnızca patlatılan tapınaklarla sınırlı kalmadı. Palmira Müzesi, balyozlarla parçalanmış heykeller, kırılmış büstler ve boş kaidelerle bir hafıza kaybının mekânına dönüştü.
Örgütün çekilmesinin ardından bölgeye giren rejim güçlerinin yağmalama yaptığına dair yerel tanıklıklar, trajediyi daha da derinleştirdi. Yeraltı mezarları kazıldı, kaçak arkeolojik kazılar yapıldı, paha biçilemez eserler yasadışı yollarla ülke dışına çıkarıldı.
Geçtiğimiz hafta müzenin içinde yürürken görülen manzara, yalnızca fiziki bir yıkımı değil; sistematik bir kültürel tahribatı ortaya koyuyordu.
Bugünün Palmira’sı: Buruk Bir Dönüş
Rejimin devrilmesi ve Suriye’de yeni hükümetin işbaşına gelmesinin ardından, 14 yıl aradan sonra turistler Palmira’yı yeniden ziyaret etmeye başladı. Ancak bu ziyaretler coşkudan çok hüzün taşıyor.
Altyapı neredeyse tamamen çökmüş durumda. Elektrik bağlantısı yok denecek kadar az, günde bir-iki saat. Su ve kanalizasyon hizmetleri yetersiz. Sağlık hizmetleri ciddi doktor ve ekipman eksikliğiyle veriliyor. Evler, dükkânlar, pazarlar harap halde.
Bir zamanlar Suriye’nin en önemli turistik merkezi olan şehir, bugün devasa bir enkazın ortasında yeniden ayağa kalkmayı bekliyor.
Yıkılan Sadece Taşlar Değildi
Palmira’nın hikâyesi, yalnızca bir antik kentin yıkımı değildir. Bu, insanlığın ortak hafızasına yönelmiş bilinçli bir saldırının hikâyesidir.
Çölde yükselen o sütunlar bugün eksik olabilir. Bel Tapınağı artık yok. Zafer Takı parçalanmış durumda. Müzenin vitrinleri boş.
Ama Palmira hâlâ ayakta.
Taşların arasından yükselen sessizlik, bir çağrıdır: Kültürel mirasın korunması sadece bir ülkenin değil, insanlığın ortak sorumluluğudur.
Palmira bugün çölde bir enkaz gibi görünebilir. Ancak aynı zamanda direncin, hatırlamanın ve yeniden inşa etme iradesinin sembolüdür.
Ve belki de en büyük soru şudur:
Bir medeniyet yıkıldığında geriye ne kalır?
Palmira, bu sorunun cevabını sessizce bekliyor.